Hoelang blijft Nederland nog wachten met de sneltest voor thuis?

Hoelang blijft Nederland nog wachten met de sneltest voor thuis?

In Engeland, Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland is hij een cruciaal onderdeel in de corona-aanpak: de zelftest voor thuis of op het werk. Nederland wacht. Waarop? Zelfs Jan Kluytmans, voorzitter van de werkgroep thuistesten, wordt er gek van: ‘Je wilt dit nog vandaag geregeld hebben.’

Voorafgaand aan hun 24-uursdienst nemen brandweerlieden op Schiphol een sneltest af. Het is een pilot die sinds februari loopt. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Voorafgaand aan hun 24-uursdienst nemen brandweerlieden op Schiphol een sneltest af. Het is een pilot die sinds februari loopt.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Als iedere Nederlander ’s ochtends voor het tandenpoetsen een wattenstaafje 2,5 centimeter omhoog in de neus zou brengen, dat vijf keer zou ronddraaien in beide neusgaten, zou dopen in een buisje met vloeistof, die vloeistof zou druppelen op een kleine cassette en 15 minuten later aan de keukentafel zou kijken of er één streepje (negatief) of twee streepjes (positief) verschijnen, dan zouden vier op de vijf besmettelijke personen weten dat ze het coronavirus hebben nog vóór ze de deur uitgaan.

Vorig najaar besloot microbioloog Jan Kluytmans minder energie aan media-optredens te besteden, en meer aan het vinden van een weg uit deze crisis. Als mensen zichzelf nou thuis konden testen, laagdrempelig en gratis, dan zouden veel besmettingen voorkomen worden, dacht hij. Dan zouden scholen weer open kunnen, bedrijven ook misschien. Dan hoeven we niet lijdzaam toe te zien totdat de meerderheid van de bevolking is gevaccineerd.

Kluytmans werd voorzitter van de werkgroep thuistesten van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Hij onderzocht de betrouwbaarheid van de tests en hoe mensen ermee omgaan. Nu kan hij volmondig zeggen: het werkt. Niet voor niets zijn ze in veel omringende landen al belangrijk onderdeel van het beleid. ‘Iedere dag dat we hiermee wachten, is er één te veel.’

Scholen kunnen niet wachten, bedrijven willen niets liever, maar er is één probleem: die urgentie lijkt door het kabinet niet te worden gevoeld. Bij de persconferentie van afgelopen maandag wijdde minister De Jonge er een paar zinnen aan. De zelftesten, zei hij, komen ‘de komende maanden’ beschikbaar. ‘Terwijl dit juist de maanden zijn waarin ze het verschil kunnen maken’, zegt Kluytmans.

Een belangrijk misverstand: perfect zijn ze niet, de thuistests. Van de ruim 3.200 personen die zich via de betrouwbaar geachte pcr-test lieten testen bij de GGD in Tilburg, kreeg 80 procent dezelfde uitslag met een thuistest. Vals positieven waren er nauwelijks, namelijk zes.

De thuistest moet het juist hebben van gemak, snelheid en de onbeperkte mate waarin ze gebruikt kunnen worden. Gewoon uit voorzorg, zonder klachten. Om de drempel zo laag mogelijk te maken, is de gebruiksaanwijzing van de fabrikant aangepast. De wattenstaaf hoeft via de neus niet diep naar achteren te worden ingebracht, zoals in de teststraat, maar slechts een klein stukje omhoog. Voor de meeste mensen zal het pijnloos zijn.

Er zijn zat tegenargumenten te bedenken. Lang niet iedereen zal zichzelf willen testen. Niet iedereen zal de test goed uitvoeren. En niet iedereen die positief test zal binnen blijven. ‘Maar ik ben ervan overtuigd dat de meerderheid van de Nederlanders dit wél wil doen als ze zo weer naar school of werk kunnen gaan’, zegt Kluytmans.

Met een thuistest leg je het vertrouwen bij de burger?

‘Eigenlijk wel. Veel mensen zijn nu machteloos, dat zie ik ook in mijn eigen omgeving. Met zo’n test krijg je in ieder geval een beetje controle en handelingsperspectief terug.’

Als het merendeel van de mensen hieraan zou meewerken, wat zou er dan weer open kunnen?

‘Ik denk dat je moet beginnen met belangrijke sectoren als het onderwijs. Scholen heropenen nu, maar hele klassen zitten alweer thuis vanwege besmettingen. Bij de field labs (experimenten met evenementen, red.) blijkt dat 1 procent van de mensen vooraf positief is, die hebben dan helemaal geen klachten. Neem een school met vijfhonderd leerlingen, daar lopen dan dus vijf besmettelijke kinderen rond. Door de thuistest haal je er al vier uit. Dus ja, er blijven incidenten, maar het worden er fors minder. Dat is een ingewikkelde boodschap, maar wel een belangrijke.

‘Als kinderen uit voorzorg structureel worden getest, al is het maar een paar keer per week, voorkom je veel ellende. Op die manier zou je bijvoorbeeld ook het hoger onderwijs kunnen heropenen. Ook kun je kijken naar bedrijven of andere plekken waar veel mensen samenkomen.’

U zegt: acht van de tien mensen met corona kunnen worden opgespoord met de thuistest. Twee van de tien dus niet. Terwijl ze wel negatief getest hebben. Is dat niet gevaarlijk?

‘De thuistest dient ook niet ter vervanging van andere maatregelen, zoals afstand houden en in de teststraat testen als je klachten hebt. Er zullen zeker mensen negatief testen die positief blijken te zijn. Maar in het grote plaatje haal je juist heel veel mensen van de straat die nog geen klachten hebben, maar al wel besmettelijk zijn.’

Hoe kunnen mensen negatief testen als ze het virus wel hebben?

‘Dat ligt vaak aan de hoeveelheid virus die iemand in zich heeft. Je mist vooral twee groepen: mensen die al bijna van het virus af zijn, en mensen die het pas net hebben en bij wie de hoeveelheid virus nog groeit.’

Juist bij die laatste categorie wil je het niet fout hebben, toch?

‘Dat is absoluut vervelend. Het is de groep die bij de field labs het interessantst is. Die mensen kunnen negatief testen en vervolgens toch anderen besmetten, omdat de besmettelijkheid vlak na hun negatieve test ontstaat. Zelfs bij de pcr-test kan dat zo zijn. Je kunt nooit iedere besmetting voorkomen. Maar je kunt zo wel de samenleving weer gecontroleerd van het slot halen.’

Jan Kluytmans, microbioloog en voorzitter van de werkgroep thuistesten van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Beeld Arie Kievit
Jan Kluytmans, microbioloog en voorzitter van de werkgroep thuistesten van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.Beeld Arie Kievit

Zijn er al plekken waar zelftests worden gebruikt?

‘Bij de brandweer op Schiphol doen ze dit al anderhalve maand (zie kader). Daar ging het in het begin even mis, maar nu willen ze er niet meer van af. Ze hebben gevraagd of de pilot verlengd kan worden, totdat de regelgeving is aangepast.’

In veel landen zijn de thuistests al een cruciaal onderdeel van het beleid. In Engeland kunnen alle bedrijven gratis sneltests aanvragen voor hun werknemers en krijgen ouders van schoolgaande kinderen gratis tests thuisgestuurd. Iedere Duitser kan één keer per week een gratis sneltest laten doen in een testcentrum of apotheek en iedereen kan sneltests kopen bij de supermarkt. In Oostenrijk kunnen inwoners iedere maand vijf tests per persoon gratis afhalen bij de apotheek. In Zwitserland zijn tests voor iedereen gratis beschikbaar.

De tests verschillen per land, de precieze invulling ervan ook, maar de doelstelling is overal hetzelfde: op een laagdrempelige manier zorgen dat besmettelijke mensen zonder klachten binnen blijven, waardoor de rest juist meer bewegingsruimte krijgt. Niet wachten tot iedereen gevaccineerd is, maar leren leven mét het virus. Ook handig als er in de toekomst mutaties ontstaan die zich weinig van het vaccin aantrekken.

In oktober schreven microbiologen uit het Outbreak Management Team al een notitie over het belang van thuistesten in Nederland. De regelgeving moest daarvoor aangepast worden, concludeerden ze. Tot op heden is dat niet gebeurd.

Hoe kan het dat zelftesten in Nederland nog steeds niet is toegestaan, terwijl een half jaar geleden al bekend was dat de regelgeving aangepast moest worden?

‘Ik ken die overwegingen van het kabinet niet. Maar ik denk dat je in zo’n crisis af en toe wel gewoon een risico moet nemen. Er is nu in Nederland een begin gemaakt, fabrikanten kunnen zich inschrijven, maar het duurt allemaal lang.’

Terwijl dit volgens u de maanden zijn waarin ze het verschil kunnen maken

‘Om eerlijk te zijn word ik hier soms helemaal gek van. Als je ziet hoe vast we nu zitten, wil je dit eigenlijk vandaag nog geregeld hebben.’

U bent hier al een half jaar mee bezig. Nu zijn de testen gevalideerd maar is de wetgeving nog niet aangepast. Waarom konden die processen niet parallel lopen?

‘Dat is dus wel een les voor na deze pandemie, maar dat los je nu niet meer op, dat dingen teveel achter elkaar worden geschakeld in plaats van parallel. Nederland is gewoon niet zo goed in het snel operationaliseren van dit soort dingen. Al halen we de achterstand op andere landen uiteindelijk vaak wel weer in.’

U bent voorzitter van de werkgroep van het ministerie van VWS die zich met thuistests bezighoudt. U zit geregeld met ambtenaren om tafel. Waar gaat het mis?

‘Ik was inderdaad voorzitter van die werkgroep en ook ik heb dit dus niet kunnen realiseren. Ik zie dat ambtenaren keihard werken, dat is het probleem niet. Ik denk dat we als land niet meer weten hoe een crisis in elkaar zit. Waar de vertraging precies zit, weet ik niet. Het lijkt erop alsof de wet- en regelgeving in Nederland niet snel genoeg aangepast kan worden tijdens een crisis. Als burger denk ik ook: hoe kan het dat het bijna overal al geregeld is, behalve hier?’

Een assertieve burger kan zich ook afvragen: moet ik op die regels gaan wachten? De tests zijn online al te koop, al is het ‘officieel’ alleen voor medisch gebruik.

‘Dat is zo, maar ik zou het toch beter vinden als de overheid dit regelt. Je wil dat mensen goede testen hebben en begrijpen hoe het werkt. En eigenlijk wil je ook dat de overheid ze verschaft, om ongelijkheid te voorkomen. Zo’n test kost in de winkel 5 euro, als iedereen binnen een huishouden er een paar per week doet, is dat voor armere gezinnen niet op te hoesten. Dan moet je het op een andere manier regelen.’

Kunnen mensen deze tests ook gebruiken om bijvoorbeeld hun ouders veiliger te bezoeken?

‘Ik zou het goed begrijpen, je haalt het risico dat je besmettelijk bent met 80 procent naar beneden. Maar het gaat niet naar nul, dus je moet nog steeds afstand houden.’

Er wordt gesproken over een coronapaspoort, waarmee mensen die gevaccineerd zijn of negatief getest meer vrijheden krijgen. Komen de uitslagen van zelftests daar ook in?

‘Nee, dat is een ander traject. Bij zelftests kunnen we niet voldoende controleren, het gaat uit van vertrouwen. Daarom kan de uitslag niet in zo’n paspoort komen.’

Als dit al in veel landen gebeurt, zijn er dan nog wel genoeg zelftests beschikbaar?

‘Naar mijn weten heeft Nederland 26 miljoen antigeentests op de plank liggen, maar ik weet niet of die ook als zelftest ingezet mogen worden.’

Onlangs publiceerde journalistiek platform Follow the Money over uw verdiensten, die rechtstreeks gekoppeld zijn aan het aantal in uw lab geanalyseerde tests. Verdient u aan deze sneltesten?

‘Dat was een vervelend verhaal, over een lastige situatie. Het klopt dat mijn inkomen samenhangt met het aantal tests in ons laboratorium, maar ik heb al in de zomer van 2020 aangegeven dat ik mijn inkomen uit 2019 leidend zal laten zijn, omdat ik niet aan de crisis wil verdienen. De rest ga ik afdragen aan de openbare gezondheidszorg. Aan deze sneltests die mensen zelf doen, verdien ik overigens geen stuiver.’

Gaat u er nog op aandringen om dit alsnog sneller mogelijk te maken?

‘Ik heb me hier al meermaals hard voor gemaakt. Wellicht snijden we wat bochten af als we dit morgen invoeren. Maar misschien moeten politici erop vertrouwen dat de maatschappij ze achteraf credits geeft voor het feit dat ze in een crisis moeilijke besluiten hebben moeten nemen.’

98 procent van de brandweerlieden op Schiphol werken vrijwillig mee aan de pilot met de sneltest. Eind maart loopt de proef af. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
98 procent van de brandweerlieden op Schiphol werken vrijwillig mee aan de pilot met de sneltest. Eind maart loopt de proef af.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

ZELFTESTEN IN DE PRAKTIJK: DE BRANDWEER VAN SCHIPHOL 

Als een van de eerste organisaties nam de brandweer op luchthaven Schiphol begin februari zelftests in gebruik. ‘We hadden nog helemaal niet te maken gehad met coronabesmettingen’, zegt bevelvoerder Sjaak Marchal. ‘Maar we wilden graag wat extra veiligheid, omdat we toch met elkaar in de wagen moeten springen en afstand dan niet mogelijk is.’

Het brandweerkorps is opgeleid voor onder andere calamiteiten met vliegtuigbranden, ongevallen met gevaarlijke stoffen en brandmeldingen in gebouwen, waaronder de terminals. Vanwege de specialistische aard van het werk kunnen de pakweg 140 brandweerlieden bij ziekte niet gemakkelijk worden vervangen door collega’s van andere korpsen. Een corona-uitbraak zou daarom problematisch zijn.

Aanvankelijk was er best wat weerstand. ‘Medewerkers zagen het niet zitten om zo’n wattenstaafje diep in neus en keel te steken’, zegt beleidsadviseur crisisbeheersing René Verjans. ‘Toen is gekozen voor de andere testmethode: 2,5 centimeter in de neus.’ Ook de zorgen over privacy konden worden weggenomen. Hoewel testen vrijwillig is, werkt 98 procent van de brandweerlieden mee.

Voorafgaand aan hun 24-uursdiensten lopen zij nu door een teststraat bij Schiphol. ‘Daar testen we onszelf onder toezicht’, zegt Marchal. ‘Alleen bij een negatieve test gaan we aan de slag.’

Alsof de duvel ermee speelde, ging het op de eerste dag van de pilot meteen mis. Een brandweerman die negatief testte, bleek later toch besmet. In die periode kregen twintig brandweerlieden corona. Verjans: ‘Toen dachten we wel even: waar zijn we aan begonnen?’

Nu, anderhalve maand later, zijn ze toch enthousiast. Drie brandweerlieden zonder klachten zijn de afgelopen weken na een positieve test huiswaarts gegaan. Drie keer is daarmee voorkomen dat zij collega’s konden besmetten. ‘Het voelt veiliger’, zegt Marchal. ‘We kunnen sommige oefeningen weer gaan doen. En ik ga toch ook met een geruster gevoel bij mijn ouders of schoonouders langs.’

Eind maart loopt de pilot af. De brandweer op Schiphol overlegt met het ministerie van VWS over een verlenging. ‘Zolang de regelgeving het nog niet toelaat om dit als organisatie zelf te doen, gaan we graag met deze pilot door’, aldus Verjans.

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Chat openen
Heb je vragen?